Trudność z rozpoczęciem zadania, odkładanie obowiązków do ostatniej chwili, problemy z oszacowaniem czasu potrzebnego na wykonanie projektu czy częste rozpraszanie się podczas pracy. Takie sytuacje zdarzają się większości pracowników. Jeśli jednak powtarzają się regularnie, występują w różnych obszarach życia i znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie, mogą mieć związek między innymi z ADHD.
ADHD nie jest problemem występującym wyłącznie u dzieci. To zaburzenie neurorozwojowe, którego objawy rozpoczynają się w dzieciństwie i mogą utrzymywać się również w dorosłości. U osób dorosłych mogą wyglądać inaczej niż stereotypowo rozumiana nadpobudliwość – większego znaczenia nabierają często trudności z zarządzaniem uwagą, organizacją, kończeniem dłuższych zadań czy kontrolowaniem impulsywnych reakcji. Objawy mogą wpływać zarówno na życie prywatne, jak i funkcjonowanie zawodowe.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba mająca problemy z koncentracją ma ADHD. Podobne trudności mogą pojawiać się również między innymi przy niedoborze snu, przewlekłym stresie, depresji czy zaburzeniach lękowych. Dlatego samodzielna obserwacja swoich zachowań może być dobrym początkiem, ale nie zastępuje profesjonalnej diagnozy.
Jak ADHD może wpływać na codzienną pracę?
Nie ma jednego modelu pracownika z ADHD. Dwie osoby z taką samą diagnozą mogą funkcjonować zawodowo zupełnie inaczej. Znaczenie ma charakter wykonywanej pracy, środowisko, poziom obciążenia, sposób zarządzania zadaniami, a także indywidualne nasilenie objawów.
Istnieje jednak kilka obszarów, w których trudności związane z ADHD mogą szczególnie ujawniać się w pracy.
Koncentracja nie zawsze działa wtedy, kiedy jest potrzebna
Jednym z podstawowych obszarów ADHD są trudności związane z uwagą. W praktyce zawodowej może to oznaczać problemy z utrzymaniem koncentracji podczas długiego spotkania, czytania obszernego dokumentu albo wykonywania powtarzalnego zadania.
Szczególnie wymagające mogą być obowiązki, które nie przynoszą szybkiego efektu, są monotonne albo wymagają wieloetapowego działania. CDC wskazuje, że osoby dorosłe z ADHD mogą mieć trudności między innymi z zarządzaniem uwagą, pozostawaniem przy długich zadaniach i organizacją.
To ważne rozróżnienie, ponieważ problemy z koncentracją bywają błędnie interpretowane jako brak zaangażowania. Pracownik może bardzo chcieć wykonać zadanie, a mimo to mieć trudność z rozpoczęciem go lub utrzymaniem uwagi przez odpowiednio długi czas.
Zarządzanie czasem i terminami
Projekt ma być gotowy za dwa tygodnie, więc wydaje się, że czasu jest jeszcze dużo. Kilka dni później sytuacja wygląda podobnie. Realna mobilizacja pojawia się dopiero wtedy, gdy termin zaczyna być naprawdę blisko.
Dla niektórych osób z ADHD właśnie planowanie, organizowanie czasu i rozbijanie większych projektów na kolejne etapy może być szczególnie wymagające. NHS wymienia wśród możliwych objawów u dorosłych między innymi problemy z organizacją czasu, wykonywaniem poleceń i doprowadzaniem zadań do końca.
W środowisku zawodowym może to skutkować pracą w gwałtownych zrywach, niedoszacowaniem czasu potrzebnego na wykonanie zadania albo poczuciem ciągłego nadrabiania zaległości.
Nie musi to oznaczać braku kompetencji. Czasami problemem jest sposób organizacji pracy, który wymaga bardzo dużej samodzielności w zarządzaniu wieloma równoległymi terminami.
Rozpraszacze potrafią mieć większe znaczenie, niż się wydaje
Open space, powiadomienie w komunikatorze, rozmowa przy sąsiednim biurku, przychodzący e-mail, telefon i jednocześnie trzy otwarte projekty.
Dla jednej osoby będzie to zwykła codzienność. Dla innej – środowisko, w którym powrót do przerwanego zadania za każdym razem wymaga dużego wysiłku.
Dlatego przy ADHD w pracy znaczenie może mieć nie tylko indywidualny sposób radzenia sobie z objawami, ale także sposób zorganizowania samego środowiska zawodowego.
CDC zwraca uwagę, że część osób z ADHD może odnosić korzyści z dostosowań ograniczających rozpraszacze lub pomagających utrzymać koncentrację na zadaniu. NICE również uwzględnia modyfikacje środowiska jako jeden z elementów postępowania przy ADHD u dorosłych.
Nie zawsze wymaga to dużych zmian. Pomocne może być na przykład ograniczenie liczby niepotrzebnych powiadomień, możliwość wykonywania szczególnie wymagających zadań w spokojniejszym miejscu albo ustalenie bloków czasu przeznaczonych na pracę bez spotkań.
Wielozadaniowość może szczególnie utrudniać organizację dnia
W wielu firmach standardem jest jednoczesne prowadzenie kilku projektów. Do tego dochodzą wiadomości na komunikatorze, e-maile, spotkania i nagłe zadania zgłaszane w ciągu dnia.
W takim środowisku pracownik nie tylko musi wykonać swoje obowiązki. Musi stale decydować, czym powinien zająć się najpierw.
Dla osoby mającej trudności z organizacją i kontrolą uwagi samo zarządzanie listą zadań może pochłaniać znaczną część energii. Efektem bywa zaczynanie kilku czynności bez kończenia żadnej albo poświęcanie dużej ilości czasu na zadanie, które w danym momencie nie jest najważniejsze.
Pomocna może być tutaj bardzo prosta zmiana: ograniczenie liczby priorytetów.
Zamiast listy kilkunastu równorzędnych obowiązków lepiej jasno wskazać, które dwa lub trzy zadania są najważniejsze w danym dniu lub tygodniu. Korzyść może odnieść z tego zresztą cały zespół, a nie tylko osoby z ADHD.
Impulsywność może wpływać również na relacje zawodowe
ADHD nie dotyczy wyłącznie koncentracji. Do podstawowych obszarów objawów należą również nadmierna aktywność oraz impulsywność. U dorosłych nadpobudliwość może przyjmować mniej oczywistą formę niż u dzieci, na przykład silnego wewnętrznego niepokoju czy potrzeby ciągłego ruchu.
Impulsywność może natomiast ujawniać się w komunikacji. Przykładem może być przerywanie rozmówcy, odpowiadanie przed zakończeniem pytania albo podejmowanie szybkiej decyzji bez pełnego przeanalizowania jej konsekwencji. NHS wymienia między innymi częste wtrącanie się do rozmów oraz szybkie podejmowanie decyzji jako możliwe przejawy ADHD u dorosłych.
W pracy takie zachowania mogą być błędnie odczytywane jako brak szacunku czy niecierpliwość. Świadomość mechanizmu nie oznacza usprawiedliwiania każdego zachowania, ale może pomóc znaleźć bardziej skuteczne sposoby komunikacji.
Czy ADHD może mieć również mocne strony w pracy?
Wokół ADHD powstało wiele uproszczeń. Jednym z nich jest przedstawianie go wyłącznie jako zestawu ograniczeń. Drugim – przeciwna narracja, zgodnie z którą ADHD jest zawodową „supermocą”.
Żadne z tych podejść nie oddaje całej rzeczywistości.
Osoba z ADHD może być bardzo skutecznym specjalistą, menedżerem, przedsiębiorcą czy pracownikiem kreatywnym. Diagnoza nie określa kompetencji zawodowych. Jednocześnie nie warto romantyzować realnych trudności związanych z zaburzeniem.
Niektóre osoby zauważają u siebie okresy bardzo intensywnego skupienia na interesującym zadaniu. Może to sprzyjać dużemu zaangażowaniu w określone projekty, ale nie jest równoznaczne z możliwością dowolnego sterowania koncentracją.
Znacznie praktyczniejsze od tworzenia uniwersalnej listy „zalet ADHD” jest pytanie: w jakich warunkach konkretna osoba pracuje najlepiej?
Dla jednego pracownika będzie to możliwość pracy w ciszy. Dla drugiego krótkie, dynamiczne zadania. Dla kolejnego jasna struktura terminów i regularne sprawdzanie postępów.
Co może ułatwiać codzienne funkcjonowanie?
Nie istnieje jedna metoda organizacji pracy, która będzie skuteczna dla wszystkich osób z ADHD. Można jednak eksperymentować z rozwiązaniami zmniejszającymi obciążenie związane z pamiętaniem, planowaniem i wybieraniem kolejnego zadania.
Pomocne może być między innymi rozbijanie dużych projektów na mniejsze etapy i nadawanie im osobnych terminów. Zamiast wpisu „przygotować raport” można zaplanować kolejno zebranie danych, analizę, przygotowanie pierwszej wersji i korektę.
Warto również ograniczyć liczbę miejsc, w których zapisywane są zadania. Jeśli część obowiązków znajduje się w skrzynce pocztowej, część w komunikatorze, kilka w notesie, a reszta pozostaje w pamięci, łatwo stracić nad nimi kontrolę.
Niektórym osobom pomaga korzystanie z kalendarza, przypomnień oraz list zawierających konkretne, możliwe do wykonania czynności. Inne lepiej funkcjonują, gdy szczególnie wymagające zadania wykonują w godzinach, w których najłatwiej jest im się skoncentrować.
Takie modyfikacje nie zastępują leczenia ani profesjonalnego wsparcia, ale mogą być elementem dostosowania środowiska do sposobu funkcjonowania konkretnej osoby. NICE zaleca uwzględnianie modyfikacji środowiskowych w postępowaniu dotyczącym ADHD u dorosłych.
Problemy z koncentracją nie wystarczą do rozpoznania ADHD
W czasach ciągłych powiadomień, wielu równoległych obowiązków i przeciążenia informacyjnego łatwo znaleźć u siebie zachowania przypominające niektóre objawy ADHD.
Samo rozpraszanie się podczas pracy nie jest jednak diagnozą.
Przy rozpoznawaniu ADHD bierze się pod uwagę szerszy obraz funkcjonowania. Objawy mają swoje początki w dzieciństwie, występują w więcej niż jednym środowisku i wpływają na codzienne życie. Proces diagnostyczny nie opiera się na pojedynczym teście internetowym.
To szczególnie ważne, ponieważ trudności z koncentracją, pamięcią czy organizacją mogą mieć również inne przyczyny. CDC zwraca uwagę, że podobny obraz mogą dawać między innymi zaburzenia snu, depresja czy zaburzenia lękowe.
Jeżeli problemy są długotrwałe i wyraźnie wpływają na pracę, relacje albo inne obszary codziennego życia, warto omówić je ze specjalistą.
Pracownik z ADHD nie potrzebuje niższych oczekiwań, lecz odpowiednich warunków
Dobrze zorganizowane środowisko pracy nie polega na rezygnacji z wymagań wobec osoby z ADHD.
Chodzi raczej o stworzenie warunków, w których oczekiwania są jasne, priorytety czytelne, a sposób organizacji nie tworzy dodatkowych, niepotrzebnych przeszkód.
Pracownik może odpowiadać za terminowe wykonanie projektu, a jednocześnie otrzymać jasno określone etapy i terminy pośrednie. Może uczestniczyć w pracy zespołowej, a jednocześnie mieć możliwość wykonywania zadań wymagających głębokiej koncentracji w spokojniejszym otoczeniu.
Takie rozwiązania często okazują się korzystne również dla osób bez ADHD. Jasne priorytety, ograniczenie zbędnych spotkań, przejrzysty feedback i dobrze zorganizowany przepływ informacji po prostu ułatwiają pracę.
Zrozumienie własnego sposobu funkcjonowania jest ważniejsze niż etykieta
ADHD może wpływać na życie zawodowe, ale nie definiuje wartości pracownika ani jego możliwości.
Najważniejsze jest rozpoznanie konkretnych trudności. Czy problemem jest rozpoczynanie zadań? Utrzymanie koncentracji? Nadmiar bodźców? Organizacja terminów? Impulsywność w komunikacji?
Dopiero wtedy można szukać rozwiązań dopasowanych do rzeczywistych potrzeb.
W przypadku części osób wystarczające okażą się zmiany sposobu organizacji pracy. Inne mogą potrzebować profesjonalnej diagnozy i leczenia. NICE wskazuje, że postępowanie u dorosłych z ADHD może obejmować zarówno modyfikacje środowiskowe, jak i – zależnie od sytuacji oraz stopnia wpływu objawów na funkcjonowanie – leczenie farmakologiczne i oddziaływania niefarmakologiczne prowadzone przez odpowiednio przygotowanych specjalistów.
Dlatego zamiast zastanawiać się, czy ktoś „powinien po prostu bardziej się skupić”, warto zadać inne pytanie: co konkretnie utrudnia tej osobie pracę i jakie rozwiązanie może pomóc jej wykorzystać posiadane kompetencje?
To podejście pozwala spojrzeć na ADHD bez stygmatyzowania, ale również bez bagatelizowania trudności, z którymi część dorosłych mierzy się każdego dnia.